سیاست اصلی صفویان مبتنی بر ایجاد فضای باثبات داخلی و نشان دادن اقتدار حاکمیت، در عرصه های مختلف سیاسی و اجتماعی بود. پادشاهان صفوی یکی از نشانه های اصلی این قدرت نمایی را در عرصه ساخت و تزئین بناهای باشکوه شکل داده­اند. کسب اقتدار از طریق معماری بناهای سلطنتی موجب گسترش بناهای متعدد در اصفهان و آراستن آن­ها به انواع تزیینات و اشیاء زیبا و گران بها شد. کاخ های اصفهان که برخلاف کاخ های حاکمان عثمانی در محدوده اصلی شهری و در دید عموم ساخته می شد در دو بخش داخلی و خارجی عظمت و زیبایی خود را به مخاطب نشان می دادند. مقاله حاضر که باهدف بررسی و تحلیل نقش اقتدار آفرینی کاخ­های صفوی اصفهان در دو حوزه داخلی و خارجی و با روش توصیفی – تحلیلی، به صورت مطالعه اسنادی و استفاده از منابع کتابخانه ای صورت گرفته، در جستجوی پاسخ به این سؤال است که نقش قدرت آفرینی و اقتدار سیاسی کاخ های صفوی اصفهان به چه نحو بوده است؟ یافته های پژوهش نشان از آن دارد که بخش های بیرونی که در دید روزانه عموم مردم قرار داشت در راستای تحکیم جایگاه مردمی بوده است و با توجه به اینکه برای عامه مردم امکان بازدید از فضای داخلی بناهای درباری امکان پذیر نبود و تنها افراد نزدیک حکومتی و سفرا و سیاحان خارجی امکان ورود و مشاهده این قسمت ها را داشتند لذا بخش های مربوط به فضاهای داخلی و توجه بسیار زیاد در تزیینات آن ها در جهت نشان دادن این اقتدار به سفرا و سیاحان خارجی بوده است؛ و صفویان به این صورت، بخشی از قدرت سلطنتی خود را به نمایش می گذاشتند. این تأثیرگذاری تا حدود زیادی منجر به نتیجه دلخواه صفویان می گردید که نتیجه آن را می توان در نوشته های این بازدیدکنندگان مشاهده کرد.

کاخ جهان نما در ابتدای خیابان چهارباغ، یکی از کاخ های معروف دوره صفوی است که همچون بسیاری از کاخ های دیگر این دوره، در عهد قاجار و به صورت مشخص، حکومت ظل السلطان به طور کامل ویران شد. با کاوش های باستان شناسی در محدوده تقریبی کاخ در سال 1394 علاوه بر مشخص شدن مکان دقیق آن، تعداد قابل توجهی قطعات کاشی هفت رنگ با نقوش گیاهی به دست آمد. پژوهش حاضر با هدف شناسایی نقوش گیاهی به کاررفته روی کاشی های کاخ ویران شده جهان نما و دستیابی به وجوه اشتراک و افتراق میان این نقوش با نقوش گیاهی کاشی های کاخ های برجامانده دورۀ صفوی در اصفهان و شناخت مؤلفه های شاخص آنها صورت گرفته است. سوالات پژوهش شناسایی نوع نقوش گیاهی غالب در کاشی های کاخ جهان نما و شباهت ها یا تفاوت های آنها با سایر نقوش گیاهی روی کاشیکاری های دیگر کاخ های دورۀ صفوی شهر اصفهان است. اطلاعات این پژوهش از طریق روش یافته اندوزی توصیفی-تحلیلی و تطبیقی و با گردآوری اسناد و متون کتابخانه ای از یک سو و از سویی دیگر، بررسی 141 قطعه کاشی مکشوفه از کاخ جهان نما و تطبیق آنها با نقوش کاشی های کاخ های عالی­قاپو، چهل ستون و هشت بهشت انجام شده است. نتایج حاصل از پژوهش نشان می دهد در میان نقوش گیاهی به کار رفته در کاشی های کاخ جهان نما، نقوش اسلیمی و ختایی به ترتیب، بیشترین کمیت را داشته اند و نقش های یادشده، با زیر مجموعه های وسیع، نشان از مطابقت بسیار با سایر نقوش موجود روی کاشی های دیگر کاخ های اصفهان دارند. در هر چهار بنای مورد پژوهش، بیشترین شباهت را می توان در تلفیق نقوش اسلیمی با نقوش ختایی مشاهده نمود در حالی که در برخی بخش ها، نقوش ختایی به صورت منفرد و تنها در یکی از کاخ ها به کار رفته اند.

دوران صفویه دورانی درخشان در تاریخ شهرسازی و معماری ایران است که کاخ های بناشده در این دوران از لحاظ معماری بسیار بااهمیت بوده و باقی مانده های آن ها آثاری بسیار باارزش در متن شهرها هستند. حال اینکه، بعضا کاخ های ویران شده نسبت به کاخ های باقی مانده، برتری های ویژه ای داشته اند. دریافت و تکمیل تصویری کالبدی و اجتماعی از شهر و بناهای تاریخی، با مراجعه به متون ادبی، تاریخی، عکس ها و تصاویر به جای مانده در دوره زمانی مشخصی از شهر امکان پذیر است.دوران قاجاریه زمان حاکمیت مسعودمیرزا ظل السلطان، در اصفهان بی توجهی به معماری به اوج خود می رسد، تا حدی که به دستور وی آثار ارزشمند معماری از جمله کاخ هفت دست، آیینه خانه و عمارت نمکدان، در باغ سعادت آباد با خاک یکسان شدند؛ که در این پژوهش بر بازآفرینی تصویری کاخ آیینه خانه تاکید شده است. در این مقاله نقشه های اولیه بنای صفوی که در دوره قاجار ترسیم شدند و همچنین پلان دوره قاجار همراه با تغییرات در این دوره، مجددا در مقیاس واقعی ترسیم شده و با تحلیل و مقایسه مدارک، عکس ها و این نقشه ها ارکان و اجزاء ساختمان کاخ صفوی تکمیل و نقشه های نهایی به صورت پلان، نماهای شرقی، غربی و جنوبی، ترسیم شده و مراحل شکل گیری کاخ به صورت سه بعدی نمایش داده شده است.مقاله پیش رو از نوع تحقیق بنیادی- نظری است که اطلاعات و مواد اولیه تحلیل به روش کتابخانه ای گردآوری شدند و با رویکرد قیاسی و استدلال موردتجزیه و تحلیل قرار گرفتند. نیز به روش تاریخی- توصیفی با استفاده از اسناد و مدارک معتبر و تحلیل محتوای متون تاریخی به شناخت و تحلیل کاخ آیینه خانه پرداخته می شود. با مقایسه و تحلیل بناهای مشابه دوران صفوی تصاویری تحلیلی از کاخ آیینه خانه، از سازه تا جزئیات معماری آن، با استفاده از نرم افزار های کامپیوتری ارائه شده است. در نهایت، نتایج به دست آمده می تواند ضمن کمک به تعیین محدوده و حفظ حریم ابنیه از بین رفته، نشانه های مستندی را برای انجام تحقیقات باستان شناسی بعد فراهم آورد. همچنین به تکمیل تصویر شهر اصفهان در دوره صفویه و امروز و نیز تقویت جاذبه های فرهنگی و گردشگری شهر کمک شایانی خواهد شد.

بیان مسئله: لایه چینی گونه ای از هنر دیوارنگاری است که در برخی از آثار معماری دوره صفوی نمونه هایی از آن دیده شده است. این نمونه ها در کاخ های اصفهان از قبیل عالی قاپو، چهل ستون و هشت بهشت هم اکنون هم وجود دارند. مقاله حاضر، ضمن بازشناخت این هنر، روش های اجرایی و کاربردها، در پی کارآزمایی آن در عرصه های تزیینی و کاربردی جدید است. بدین منظور به سوال چرایی کاربرد این هنر در عرصه های جدیدتر و چگونگی انجام برخی از نمونه های آن پاسخ داده می شود. هدف: بازآفرینی هنرهای کهن ایرانی به ویژه لایه چینی در عرصه های نو به منظور گسترش دامنه تولیدات هنرهای دستی ایران، از اهداف این پژوهش است. روش پژوهش: پژوهش حاضر که به صورت کیفی ارایه شده به شیوه توصیف تحلیل با تکیه بر مطالعات میدانی چون عکس برداری، مصاحبه حضوری و منابع کتابخانه ای یافته های خود را بیان کرده است. یافته ها: لایه چینی که در گذشته در کنار تزیینات دیگر از جمله کشته بری، آیینه کاری، نقاشی و گچ بری در دیوارنگاری کاربرد داشته در حال حاضر در عرصه ای جدید چون دکوراسیون داخلی و تابلوهای تزیینی به کار گرفته شده است. این روش اجرایی به منظور بازآفرینی و استمرار فرهنگ بصری ایرانی با در نظرگیری شان نقوش و کاربرد آن ها در جایگاه خود در عرصه های تازه تر ادامه یافته است. کاربرد جدیدتر آن که به وسیله نگارندگان نمونه سازی شده؛ ساخت بسته ها و جعبه های تزیینی نفیس و مانند آن است.

یکی از شاخص ترین ویژگی های کاخ های آشور نو، بهره گیری از پلانی مشابه در جایگیری فضاها با کاربری مشخص است. این تشابه به حدی است که در نگاه نخست به پلان یک کاخ، می توان به سادگی موقعیت فضاهای تعریف شده ای چون صحن بیرونی، صحن اندرونی، فضاهای مسکونی و خدماتی و نیز تالار تخت را تشخیص داد. تالار تخت یا شاه نشین کاخ های آشور نو، مهم ترین فضای یک مجموعه سلطنتی محسوب می شده است. بدون شک مهم ترین فضا، از بیشترین تزئینات و امکانات بهره می برده و مناسب ترین موقعیت ممکن را در یک مجموعه مسکونی به خود اختصاص می داده است. علاوه بر این کیفیت دسترسی به این فضا، ابعاد آن و فضاهای مجاور باید به گونه ای طراحی می شد که با شأن پادشاهی که در آن جلوس می کرد؛ تناسب می داشت. عوامل گفته شده شواهدی است که در این مقاله مورد کنکاشی باستان شناسانه قرار خواهند گرفت.

موضوع تحقیق بررسی بازتاب فرهنگ معماری ایران بر معماری کاخ های عباسی با رویکرد بینامتنیت است. هدف پژوهش بررسی چگونگی تداوم بعضی طرح های معماری پیش از اسلام ایران در برخی از کاخ های دوره عباسیان و مقایسه تطبیقی پلان برخی از کاخ های این دو دوره جهت کشف شباهت و افتراق در سامان دهی پلان ها و عملکرد ها است. سؤالات پژوهش شناسایی الگوهای معماری ایرانی در سامان دهی پلان کاخ های عباسیان و چگونگی نقش دولتمردان ایرانی در بازتاب فرهنگی است. ماهیت پژوهش کیفی و روش تحقیق تاریخی- تفسیری با رویکرد تفسیری و بینامتنی است. پدیده های فرهنگی، نقش متغیر های مستقل و شکل و طرح عرصه ها و فضاهای معماری، نقش متغیر های وابسته را دارند. جامعه آماری برحسب قلمرو زمانی و مکانی عبارت است از دوره اول و دوم عباسی (132/ 334ق). محدوده مکانی تمامی پایتخت هایی که تحت حاکمیت خلافت عباسی بود را در برمی گیرد. گردآوری داده ها به صورت اسنادی و کتابخانه ای است. نتایج حاصل از پژوهش نشان می دهد که روابط بینا معماری قوی میان شبکه ای از آثار به واسطه مفاهیم مشترک وجود دارد که تا عمق مضامین اثر گسترش پیدا کرده است. در سامان دهی کاخ های جوسق خاقانی، جعفری، بلکورا و قصرالذهب شاهد فضاها و دسترسی های غیرمستقیم و سلسله مراتبی برای مراسم بارعام و بارخاص و عرض لشگر و مراسم پرده برداری با الگوبرداری از فرهنگ و معماری ایرانی هستیم. تالار تخت چلیپایی شکل با ترکیب گنبد و ایوان با دور نماسازی و صفه سازی در هر چهار کاخ قابل مشاهده است. الگوبرداری از نماد های آئینی ایران باستان ازجمله قرارگیری حوض آب در ورودی بناهای آیینی و عمومی و زمین بازی چوگان برای پر کردن اوقات فراغت خلفای عباسی به سبک شاهان ایرانی نیز منشأ فرهنگی دارد که در فضای معماری کاخ ها نمود پیدا کرده است.

عناصر سپهری در اندیشه اقوام ایرانی، جایگاهی ویژه داشته اند و این عناصر در آیین های پیشین ایرانی از جمله آیین مهر، مقدس شمرده می شده اند. مهری دینان بر آن بوده اند که ارواح از جایگاه آسمانی به زمین فرود آمده اند و در کالبدها جای گرفته اند. این ارواح برای پاک شدن و بازگشتن به آسمان باید از هفت مرحله بگذرند. در اسرار مهری از نردبان آیینی هفت پله ای یاد شده است که نماد طبقات آسمان است و راه های رسیدن به جایگاه برتر را نشان می دهد. در شاهنامه آمده است که کاووس در البرزکوه هفت خانه از زر، سیم، آبگینه و سنگ خارا می سازد و در این جستار نشان داده شده است که این هفت کاخ، یادآور نردبان آیینی مهری دینان است و به گونه ای ریشه در اعتقادات یزدان شناسی و ادامه جوهره زندگی در جهانی دیگر دارد.

علیرغم آنکه متون تاریخی، سنگ نوشته ها و الواح باقیمانده از عصر هخامنشیان اطلاعات ارزشمندی از چگونگی اداره قلمرو وسیع این امپراطوری قدرتمند را در اختیار گذارده، لیکن یافته های باستانشناسانه، که طرح کامل سازه های تشریفاتی این دوران را مشخص سازد، تنها به محوطه های انگشت شماری محدود شده است. بعلاوه، با وجود آنکه عظمت اندازه ها و ماندگاری مواد و مصالح فضاهای تشریفاتی این دوران آنها را اضمحلال ناپذیر می نمود، لیکن بواسطه گذشت زمان و تازیانه های محیط چنان ناپدید گشته اند که بدون انجام مطالعات مدتمند باستانشناسانه قابلیت بازیابی نمی یابند. چنانچه بناهای سلطنتی احداث شده به امر شاهزادگان، ساتراپ ها و فرمانروایان تابعه هخامنشیان را بر شمار کاخ های منطقه ای و فصلی پاشاهان این سلسله بیفزاییم، تصور ده ها نمونه از این کاخ ها در قلمرو وسیع امپراطوری هخامنشی بسیار آسان می شود. مع الوصف، همچنان پرسش هایی در خصوص تعداد واقعی این کاخ ها، توزیع مکانی آنها، رابطه های فرم و عملکرد و منزلت سیاسی استفاده کننده گان و نیز میزان ظهور سبکی واحد در احداث این بناها و ... قابلیت طرح می یابند. کشف سه نمونه از کاخ های این سلسله در حوالی شهر برازجان (استان بوشهر) اگرچه در پاسخ به پرسش های مطروحه کمک خواهد نمود، لیکن خود ابهاماتی را پیش روی باستانشناختی مورد استفاده در خصوص زمان ساخت، انگیزه سازندگان، سبک معماری و همچنین زمان و دلایل انقراضشان قرار داده است.نوشتار حاضر، که بر پایه اطلاعات بدست آمده از حفریات باستانشناسانه در سه کاخ مذکور شکل یافته، تلاشی است به منظور پاسخ به پرسش های مطروحه داده های باستانشناسی این تحقیق روشن ساخته که هر سه کاخ مذکور در آغاز فرمانروایی هخامنشیان و محتملا توسط همان معمارانی احداث گشته است که پاساگاد را بر پای داشته اند. همچنین، با اتکاء به این یافته ها و به احتمال بسیار زیاد، می توان گفت که دست کم یکی از کاخ های مورد کاوش در اثر هجوم بیگانگان، سوخته و در حالتی اضطراری رها شده است.

از دوره ساسانیان بناهای متعددی شناخته شده که اغلب آن ها به کاخ مشهورند. هدف اصلی این مقاله شناخت کیفیت زندگی در دربار ساسانیان و درک معماری ای است که برای این نوع زندگی پدید آمده است. برای رسیدن به این مقصود، از یک سو نقشه های معماری کاخ ها را تحلیل و از سوی دیگر مستندات تاریخی را بررسی می کنیم. روش تحقیق مقاله تفسیری - تاریخی و تحلیل تطبیقی آرایش معماری است. پرسش های اصلی آن درباره چگونگی تاثیر آیین های مذهبی و تشریفاتی بر معماری ساسانیان، شناخت عرصه های سکونتی آن ها، کیفیت زندگی درون کاخ ها، و درک عناصر اصلی و آرایش معماری کاخ ها و خانه های اشرافی آن دوره است. برای این منظور، نخست، مراسم آیینی در دربار ساسانیان را بررسی خواهیم کرد تا بدانیم چه نسبتی میان آن ها برقرار بوده است. پس از آن، عرصه های سکونت در آن دوره را مروری کوتاه می کنیم تا با مکان های زندگی روزمره دربار و مردم آشنا شویم. برای درک درست تر ویژگی های معماری ساسانیان نیاز داریم که کیفیت های معماری دوران پیش از آن را نیز بشناسیم، از این رو معماری چند کاخ هخامنشی و پارتی را مطالعه و در جدولی آن ها را مقایسه خواهیم کرد. در بخش آخر و اصلی مقاله شماری از بناهای دوره ساسانیان را که به کاخ یا خانه بودن آن ها اطمینان بیشتری داریم، بررسی می کنیم و در پی آنیم که به ویژگی های اصلی معماری آن ها پی ببریم و نیز با یک دیگر مقایسه کنیم. در پایان مشخص شد که مهم ترین خصوصیات آن ها نامتقارن بودن ساختار هندسی، جدایی بخش اندرونی و بیرونی، تنوع فضایی فراوانی، وجود نمازخانه خصوصی، و نقش مهم ایوان در سازمان فضایی مجموعه است. از دیگر نتایج مهم این تحقیق شناسایی سه گونه کارکرد در کاخ های ساسانیان است که زندگی تشریفاتی، خصوصی، و مذهبی را در بر می گیرد.

زمینه و هدف: ادﺑﯿﺎت ﺑﺎ ﻗﻮای ﻋﺎﻃﻔﯽ و ﻋﺎﻟﻢ دروﻧﯽ اﻧﺴﺎن، ﺳﺮوﮐﺎر دارد و ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﮔﺎﻫﯽ ﺑﻪ رﻓﻊ ﻣﺸﮑﻼت رﻮحی و ﺗﻘﻮﯾﺖ اﻋﺘﺪال رواﻧﯽ اﻓﺮاد ﮐﻤﮏ ﮐﻨﺪ، ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﺑﺎ ﺗﺤﻠﯿﻞ ﺻﺤﯿﺢ اﺛﺮ ادﺑﯽ میتوان ﺑﻪ وﺟﻮد و ﻣﺎﻫﯿﺖ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪه ﭘﯽ ﺑﺮد. این مقاله به بررسی تیپ شناسی شخصیتی قهرمان و ضدقهرمان در رمان بین القصرین نجیب محفوظ میپردازد. هورنای به عنوان متخصص تجدیدنظرطلب روان کاوی فرویدی؛ مفاهیم نظریه فروید را یا تکمیل کرده یا در آنها تجدیدنظر کرده است. دیدگاه هورنای درباره شخصیت، مانند سایر نظریه پردازان شخصیت، انعکاسی از تجربیات شخصی اوست. از دیدگاه وی روشها و ترفندهایی که شخص برای در امان ماندن به آنها توسل می جوید، منجر به ایجاد سه تیپ شخصیتی؛ مهرطلب، برتری طلب و عزلت گزین میشود. روش مطالعه: روش تحقیق به صورت توصیفی – تحلیلی است. یافته ها: قهرمان اصلی داستان بین القصرین، سید احمد عبدالجواد است که تنها مرد سالارخانواده است و هیچ کلمه ای جز امر و نهی و ناسزاگویی از زبانش خارج نمیشود. نویسنده با آوردن نام سید برای این فرد، به خوبی شخصیت او را برای خواننده تداعی کرده است. بنابراین تیپهای متفاوتی از شخصیت وی در طول رمان مشاهده میشود. نتیجه گیری: نجیب محفوظ، خالق رمان بین القصرین، داستان نویسی واقع گراست و به واقعیات جامعه و بحران روحی، سیاسی-اجتماعی، فکری و تأثیر آنها بر روح و روان مردم اشاره دارد. او سعی دارد زوایای تاریک فردی و اجتماعی جامعه مصر را در میان هیاهوی برخواسته از استعمار بیگانگان به تصویر بکشد؛ بنابراین به بیان فضای حاکم بر جامعه پرداخته و شخصیتهای برتری طلب را به بوتۀ نقد کشیده است. از نظر وی، جامعۀ مصر هنوز شکل سنتی خود را حفظ کرده است و در آن نمونه های بسیاری از مردسالاری و حقارت فرزندان، زورگویی و استبداد در جامعه دیده میشود.